Bydgoszcz- Fordon


Most na Wiśle



Most kolejowo- drogowy zbudowany w latach 1891- 93 dla zabezpieczenia łączności między twierdzami Toruń i Grudziądz. Most miał 18 przęseł o łącznej długości 1392 m i był do końca II wojny światowej i wysadzenia, najdłyższym mostem na Wiśle. Most mieści dwie jezdnie i linię kolejową. W 1956 odbudowano wysadzony most skracając go do 996 m i 12 przęseł.
Most chroniony był przez murowane wartownie i bramy na końcowych filarach. W latach 1898- 99 na lewym brzegu rzeki zbudowano ziemną baterię z obetonowanymi stanowiskami dla 4 dział 90 mm, otoczoną kratą i fosą z zasiekami. W roku 1905 r. baterię przekształcono w dzieło piechoty z dwoma obetonowanymi stanowiskami na przewoźne wieżyczki dział 53 mm.

W broszurze Wielkopolska Szkoła Podchorążych Piechoty (szkic historyczny) (1924) przedstawiono krótką historię obrony mostu i przyczółka w Fordonie w czasie wojny polsko - bolszewickiej.

Podczas zbliżania się bolszewików do linji rzeki Wisły i zagrożenie przez nich w połowie sierpnia 1920 r. lewego jej brzegu - Szkoła Podchorążych otrzymała do ewentualnej obrony pewien ważny punkt na tej linji, a mianowicie most i przyczółek mostowy w Fordonie.
Dnia 16 sierpnia 1920 r. wymaszerował baon szkolny w ówczesnym składzie (3 komp. - klasa IV, V i VI) pod dowództwem kpt. Kosseckiego na wyznaczone stanowiska i przystąpił do umacniania przydzielonego mu odcinka. Klasa IV, jako najstarsza, otrzymała najważniejszy punkt, mianowicie Fordon i zorganizowała obronę przyczółka mostowego. Klasa V-ta miała osłaniać prawe skrzydło przyczółka i w tym celu umocniła się w Solcu. VI - ta zaś klasa pozostała w odwodzie przy dowództwie baonu w Małem Kapuścisku.
Baon szkolny otrzjmał nadto dla patrolowania Wisły statek, który został przez kadetów ochrzczony "Kanonierką Szkoły". "Kanonierka" zaopatrzona w karabin maszynowy, oraz kilkunastu kadetów - została oddana pod dowództwo ppor. Kowalczyka.
Podobnież dla szybkiego komunikowania się dowództwa baonu z oddziałami w Pordonie i Solcu, a także dowożenia strawy i amunicji, otrzymał baon lokomotywę z jednym wagonem, przezwaną "Pancerką Szkoły".
Czyny jednak kompanij kadeckich ograniczyły się do wybudowania jedynie rowów strzeleckich i przeszkód, oraz patrolowania w przeciągu paru dni brzegów rzeki w daremnem oczekiwaniu na bolszewików, których w międzyczasie zmuszono do zaniechania myśli o Wiśle.
Dnia 20 sierpnia 1920 r. bataljon szkolny wrócił do Bydgoszczy rozpoczęła się znów szara, normalna praca w murach szkolnych.

W artykule Kulesza M., Mąka W. Wędrujący most - Tropem przęseł fordońskiego mostu [w:] Odkrywca nr5 2012 autorzy identyfikują 13 przęseł zdemontowanych po 2 wojnie światowej z fordońskiego mostu, aktualnie stanowiących mosty w Czarnkowie na Noteci (1), Brzegu na Odrze (2), Zosinie na Bugu (2), Dorohusku na Bugu (3), Jarosławiu na Sanie (3) oraz Rybołowach na Narwi (2).

W artykule Okoń E. Z historii mostu kolejowo-drogowego przez Wisłę w Fordonie - Na marginesie 100 rocznicy powstania [w:] Kronika Bydgoska nr14 1992 autor przedstawia historię, szczegółowy opis mostu, jego wojskowego wykorzystania i historii w czasie II wojny światowej.

Na zakończeniu przyczółków mostowych zostały wybudowane wojskowe wartownie w formie wież i bramy zamykające wjazd. Most ten bowiem jak wszystkie most wiślane oprócz znaczenia komunikacyjnego posiadał również znaczenie strategiczne. Murowane pary wartowni w formie założonych na rzucie zbliżonym do kwadratu niskich przysadzistych wież zabezpieczały z obu stron wjazd na most. Były to wzniesione z cegły na niewielkim boniowanym cokole (zapewne licówka kamienna) budowle 2 kondygnacyjne zwieńczone lekko nadwieszonym krenelażem z boniowanymi kamiennymi narożami. Wartownie od strony Fordonu posiadały dołem zarówno od strony wjazdu jak i miasta rząd 3 strzelnic karabinowych, dodatkowo zaś na osi elewacji od strony Fordonu zamykaną stalową okiennicą strzelnicę karabinu maszynowego. Z pozostałych stron, tj. od strony rzeki i elewacji bocznej znajdowały się prostokątne zamknięte łukiem odcinkowym otwory okienne. Na osi chodników umieszczono przylegające do wartowni niskie murowane zwieńczone analogicznym krenelażem bramki portalowe, których prostokątny zamknięty łukiem ostrym otwór wejściowy zamykały stalowe bramy. Sam wjazd na most był zabezpieczony tak jak przejścia dla pieszych stalowymi bramami, osobną dla części drogowej mostu i osobną dla torowiska. Analogicznie. zostały wykonane umocnienia od strony Ostromecka z tym tylko, że ponieważ były one bardziej narażone na niespodziewany atak ze strony potencjalnego nieprzyjaciela (wojsk rosyjskich) wieże bramne zostały zaopatrzone w 3 rzędy strzelnic karabinowych (po 4 strzelnice w rzędzie) rozmieszczone zarówno na elewacji frontowej jak i bocznych. Dodatkowo zaś analogicznie jak w wartowniach na lewym brzegu rzeki na osi elewacji frontowej między środkowym i górnym rzędem otworów strzelniczych umieszczono strzelnicę karabinu maszynowego. Na dachu wartowni wzniesiono stalowe maszty, zapewne sygnalizacyjne. Jakkolwiek obecnie nie zachowały się wieże bramne to jak podaje J. Szaniawski miały one rozmiary 6 m x 10 m, grubość ścian wahała się od 2 do 4 m w przyziemiu. Jako dodatkowe zabezpieczenie przeprawy mostowej w latach 1898-1899 na prawym brzegu Wisły wzniesiono ziemną baterię z obetonowanymi stanowiskami dla 4 dział 9 cm. Armaty wraz z amunicją były w czasie pokoju składowane w twierdzy toruńskiej. W 1905 r. przekształcono istniejącą baterię ziemną w szaniec piechoty z dwoma betonowymi stanowiskami dla przewoźnych wież dział 5 cm (5 cm P.L.), otoczony 3 m wysokości żelazną kratą forteczną i trójkątną fosą z zasiekami z drutu kolczastego. Były to zapewne identyczne wieże jak zastosowane w twierdzy grudziądzkiej w końcu XIX w. Grubość pancerza wieżyczki wykonane ze stali niklowej wynosiła 40 mm. Szybkostrzelność działa kalibru 53 mm sięgała 25 strzałów na minutę, a zasięg ognia granatem 3.000 m. Obsługę jego stanowiło dwóch kanonierów, koszt pojedynczej wieżyczki wynosił 11.000 marek. W latach 1889-1890 wyprodukowano łącznie 200 takich wież. W tym samym czasie wartownie od strony Ostromecka otrzymały 2 km. Zapewne również zostały one zamontowane w wartowniach od strony Fordonu. Zlikwidowaną baterię artyleryjską przeniesiono na lewy brzeg Wisły i zlokalizowano na otaczających Fordon wzniesieniach. Składała się ona z 6 dział 12 cm składowanych już nie w Toruniu, lecz w pobliżu stanowisk baterii . Cały zespół umocnień mostu fordońskiego podlegał administracji wojskowej Fortyfikacji Toruń.

Niestety ten ciekawy rozdział historii mostu fordońskiego obecnie jest w terenie prawie nie czytelny i ogólnie mało znany. Umocnienia fordońskie nie odegrały żadnej bezpośredniej roli podczas działań zbrojnych tak I jak i II wojny światowej.

[...]

W takim stanie dotrwała budowla do wybuchu II wojny światowej. W związku z napiętą sytuacją polityczną między Polską a Niemcami do połowy sierpnia 1939 r.. zostały zaminowane przez oddziały polskie wszystkie mosty Wiślane na terenie Pomorza. Wśród przygotowanych do zniszczenia mostów w Tczewie, Grudziądzu oraz Toruniu, znalazł się i most fordoński. Być może wykorzystano do tego celu istniejące komory minowe w filarach rzecznych mostu. Rozwiązanie takie posiadał wzniesiony w latach 1876-1879, także pod ogólnym kierownictwem nadradcy budowlanego Suche go most kolejowo-drogowy pod Grudziądzem . W filarach IX i X miał ona na wypadek niekonieczności wysadzenia wymurowane komory minowe. Można zatem przypuszczać, ze podobne zabezpieczenie posiadał most w Fordonie, (na co wskazują także skutki zniszczeń po jego wysadzeniu).

W dniu 2 września 1939 r. w godzinach rannych most fordonski został zbombardowany przez lotnictwo niemieckie. Bliskie wybuchy bomb spowodowały odpalenie założonego przez saperów ładunku wybuchowego i zawalenie jednego z przęseł. Zapewne jednak runęły także następne przęsła, a wycofujące się oddziały polskie dokonały kolejnych zniszczeń. We wrześniu 1939 r. zniszczeniu uległy filary rzeczne nr II (częściowo) i III (całkowicie), co spowodowało m.in. zawalenie się w nurt Wisły i częściowe przełamanie 2, 3 i 4 przęsła rzecznego. Również wysadzone zostało 1 przęsło tuż przy przyczółku od strony Fordonu. Całkowitemu zniszczeniu uległy także bramki parawanowe przy wjeździe na most oraz częściowo uszkodzone zostały - zapewne bliskimi wybuchami - wieże przyczółku mostowego od strony miasta. Pozostała zaś nienaruszona cała konstrukcja mostowa nad terenem zalewowym oraz ostatnie przęsło rzeczne. Poczynione jednak zniszczenia nie tylko uniemożliwiały ruch po moście lecz także przez zalegające w rzece stalowe konstrukcje przęseł zatamowały komunikację wodną po Wiśle.

Po zajęciu Fordonu przez oddziały niemieckie został wybudowany przez 521 batalion mostowy, poniżej zniszczonego, prowizoryczny, wojskowy most pontonowy tzw. "Herbertbrücke". Była to austriacka konstrukcja pamiętająca jeszcze czasy I wojny światowej, stosowana jednak przez wojska niemieckie podczas kampanii wrześniowej.

Na jesieni 1940 r. władze niemieckie przystąpiły do odbudowy zniszczonego mostu. Ponieważ konstrukcja stalowa przęseł rzecznych w większości nie nadawała się do ponownego użycia postanowiono zastąpić ją nową. Również zaistniała konieczność odbudowy dwóch zniszczonych filarów. Prace związane z odbudową trwały do jesieni 1941 r., choć już w maju została oddana do użytku część drogowa mostu.

[...]

Odbudowany most fordoński został 26 stycznia 1945 r. ponownie wysadzony przez wycofujące się wojska niemieckie. Zniszczeniu uległy filary rzeczne nr II i III oraz przyczółek od strony Fordonu. Zerwane zostały podobnie jak we wrześniu 1939 r. 4 przęsła rzeczne, które osiadły częściowo na brzegu od strony miasta, częściowo w nurtach rzeki . Przerwaniu uległa więc ponownie komunikacja lądowa i wodna. Analogicznie jednak jak na początku II wojny światowej ocalał cały odcinek mostu przebiegający ponad terenem zalewowym oraz dwa skrajne filary i ostatnie przęsło rzeczne. W tym zapewne czasie - podczas wysadzania przyczółka od strony Fordonu - uległy ostatecznemu zniszczeniu, częściowo uszkodzone w 1939 r. dwie zamykające obiekt z tej strony wieże bramne.

Już jednak w lutym 1945 r. wojska radzieckie na zniszczonej i leżącej w wodzie stalowej konstrukcji mostu wykonały drewnianą jezdnię. Podtrzymujące ją słupy drewniane wbito częściowo w grunt, częściowo zaś oparto na zerwanej i zawalonej kratownicy.

[...]

Obecnie poza fragmentami podpór zachowało się niewiele z pierwotnego założenia mostowego z końca XIX w. Na filarach rzecznych (za wyjątkiem filara nr III) i lądowych widoczna jest oryginalna bazaltowa licówka w formie boniowanych ciosów, która została wtórnie użyta podczas odbudowy. Przy zjeździe mostu od strony Ostromecka ocalały resztki betonowych stanowisk szańca piechoty, zniszczonego zapewne podczas budowy obecnego dojazdu, zaś na nasypie kolejowym są ślady pozwalające określić pierwotną długości mostu.


Stan obecny: Wartownie lewobrzeżne nie istnieją. Nikłe ślady jednej wartowni prawobrzeżnej. Jedna z wartowni i dzieło piechoty zniszczone podczas przebudowy drogi. Resztki betonowych stanowisk po fortu schowane są w lasku przy drodze.

Literatura:
Adam Podhorecki, Justyna Sobczak-Piąstka, Anna Podhorecka Najdłuższy most ówczesnych Niemiec i pierwszy ze stali zlewnej [w:] Nowoczesne Budownictwo Inżynieryjne Lipiec - Sierpień 2008 pobierz pdf
Adam Podhorecki, Justyna Sobczak-Piąstka, Anna Podhorecka Ma 115 lat i wciąż funkcjonuje, ale czy powróci do dawnej świetności? [w:] Nowoczesne Budownictwo Inżynieryjne Wrzesień - Październik 2008 pobierz pdf
Emanuel Okoń Z historii mostu kolejowo-drogowego przez Wisłę w Fordonie [w:] Kronika Bydgoska nr14 1992 pobierz djvu


[Fragment mapy WIG]
Fragment mapy WIG 1:100 000 z 1935r.

[Fragment mapy WIG]
Fragment mapy WIG 1:25 000 z 1933r.

[Fragment mapy]
Fragment mapy z Denkschrift über die polonische Landesbefestigung

[Plan]
Dzieło piechoty i prawobrzeżne wartownie w 1914 r. wg danych wywiadowczych za Twierdze wschodniego frontu Niemiec. Uzupełnienie do opisu wojenno- statystycznego Petersburg 1914

[Plan]
Umocnienia koło prawobrzeżnych wartowni w 1914 r. wg danych wywiadowczych za Twierdze wschodniego frontu Niemiec. Uzupełnienie do opisu wojenno- statystycznego Petersburg 1914

[Widok mostu z prawego brzegu Wisły] [Widok mostu z prawego brzegu Wisły]
Widok mostu z prawego brzegu Wisły

[Widok mostu z prawego brzegu Wisły] [Widok mostu z prawego brzegu Wisły]
Widok mostu z prawego brzegu Wisły

[Dzieło piechoty] [Dzieło piechoty]
Lokalizacja dzieła piechoty

[Dzieło piechoty] [Dzieło piechoty]
Ruiny betonowych stanowisk dzieła piechoty

[Dzieło piechoty] [Dzieło piechoty]
Ruiny betonowych stanowisk dzieła piechoty

[Dzieło piechoty] [Dzieło piechoty]
Ruiny betonowych stanowisk dzieła piechoty. Nisza amunicyjna wieżyczki przewoźnej?

[Dzieło piechoty] [Dzieło piechoty]
Lokalizacja pozostałości wartowni

[Most] [Mosty]
[Most] [Mosty]
Przęsło mostu fordońskiego ustawione w Czarnkowie na Noteci

Aktualizacja: 07.04.2017

Autor: hege22

 |   Do góry  |   Poziom wyżej  |   Zdjęcia archiwalne  |